Browsed by
Kategori: Tek Kartta Bilgisayar

Raspberry Pi 4 İnceleme

Raspberry Pi 4 İnceleme

Raspberry Pi Foundation, 2019 Haziran ayında yeni modeli olan Raspberry Pi 4 ü duyurdu.

Bildiğiniz üzere Raspberry Pi, ilk olarak çocuklara kodlamayı öğretmek ve sevdirmek için tasarlanmış basit bir mini bilgisayar olarak çıktı. Ancak, zaman içerisinde başta hobiciler olmak üzere bir çok farklı amaç için kullanılmaya başlanmasıyla çok yönlü ve popüler bir cihaz haline geldi (Raspberry Pi ile neler yapabileceğinizi merak ediyorsanız şu yazımı okumanızı öneririm.).

Raspberry Pi 4 piyasaya çıkmadan önce bu mini bilgisayar ile ilgili tahmin edilen özellikleri daha önceki yazımda ele almıştım. Artık bu mini bilgisayar kanlı canlı olarak piyasada bulunuyor ve bu yazımda Pi 4 ile ilgili incelemelerimi size aktaracağım.

Raspberry Pi 4 Özellikleri

Pi 4 ile ilgili başlıca özellikleri şu şekilde sıralayabiliriz:

  • Broadcom BCM2711, Quad core Cortex-A72 (ARM v8) 64-bit SoC @ 1.5GHz İşlemci
  • 1GB, 2GB veya 4GB LPDDR4 SDRAM
  • 2.4 GHz ve 5.0 GHz IEEE 802.11ac Wi-fi, Bluetooth 5.0, BLE
  • Tam Kapasite Gigabit Ethernet
  • 2 Adet USB 3.0, 2 Adet USB 2.0 Portu
  • Eski Modellerle Tam Uyumlu Standard 40 Pin GPIO
  • 4Kp60 Destekli 2 × Mikro-HDMI Portu
  • 2 Yollu MIPI DSI Görüntü Portu
  • 2 Yollu MIPI CSI Kamera Portu
  • 4-Pole Stereo Ses ve Kompozit Video Portu
  • H.265 (4kp60 decode), H264 (1080p60 decode, 1080p30 encode)
  • OpenGL ES 3.0 Desteği
  • Micro-SD Kart Slotu
  • USB Type-C Konnektör Üzerinden 5V DC
  • Power over Ethernet (PoE) (PoE HAT ile)
Raspberry Pi 4 Bileşenleri

Şimdi bu bileşenlere biraz daha detaylı bakalım

İşlemci ve Bellek

Raspberry Pi 4 gücünü Cortex-A72 mimarisinden alıyor. 1.5 GHz hızında çalışan dört çekirdekli işlemcinin yer aldığı Pi 4 bu sayede donanımsal olarak H.265 decode edebiliyor. Tabi yüksek işlem gücü yüksek ısı ile birlikte geliyor, yaptığım testlerde de gördüm ki eğer kapalı bir kutu ile kullanıyorsanız Pi 4 CPU sıcaklığı idle durumda 60-65 derece civarında seyrediyor. Eğer yoğun işlemci kullanan uygulamalarınız varsa CPU bu değer 90 dereceleri bulabiliyor. Bu yüzden fan soğutmalı Pi kasalarını daha sık göreceğiz gibi.

Raspberry Pi modelleri yıllardır 512 MB veya 1 GB RAM seçenekleri ile geliyordu ve bu durum bazı uygulamalarda sıkıntı yaratabiliyordu. Raspberry Pi 4’ ile artık 1, 2 ve 4 GB RAM olmak üzere üç farklı bellek opsiyonu geliyor. Buna ek olarak RAM’lerde artık LPDDR4 teknolojisine geçildi.

Raspberry Pi 4 Broadcom 2711 SoC ile Daha Da Güçlenmiş.

Görüntü

Pi 4 te yenilenen bir diğer kısım da görüntü çıkışları. Yeni Pi’de artık iki adet çıkış var ve eski modellerdeki HDMI portunun yerinde artık Mikro HDMI portlar kullanılmış. İki portundan da 4K / 60 FPS çift görüntü çıkışı bulunan Pi 4’ü televizyon veya monitöre bağlanılarak güçlü bir medya cihazı olarak da kullanabilirsiniz. Ayrıca digital signage, kiosk gibi uygulamalarda da oldukça iyi işler çıkarabilirsiniz. İyi bir görüntü performansı için raspi-config i kullanarak GPU bellek miktarını default değeri olan 64MB’dan 512 MB’a çıkarın.

Raspberry Pi 4, 2 Adet HDMI Port Sunuyor.

Ağ Bağlantıları ve USB

Raspberry Pi 3 ile birlikte sunulan IEEE 802.11.b/g/n/ac kablosuz ağ arayüzü Pi 4 te de mevcut. Pi 3’ün aksine direk SoC ile konuşan ve artık tam kapasite kullanılabilen Gigabit Ethernet portunun yanı sıra Bluetooth 5.0 BLE desteğinin yer aldığı Raspberry 4’te ikişer adet USB 2.0 ve USB 3.0 portu bulunuyor. 

Güç Özellikleri

Tahmin edebileceğiniz gibi daha güçlenen Pi 4’ün güç gereksinimi de artmış durumda. Uç birimler ile birlikte çift HDMI portunu da kullanacağınızı varsayarsak yeni Pi ile en az 3Amperlik bir şarj aleti kullanılmanız gerekiyor. Eğer takacağınız USB çevre birimleri toplam 500mA den daha az enerji tüketirse, iyi kalitede bir 5V 2.5A güç kaynağı da işinizi görebilir.

Güç girişi için önceki modellerden farklı olarak Pi4’te Type-C portu kullanılıyor, fakat bu port ile ilgili bir tasarım hatası yüzünden bir takım sıkıntılar mevcut. Çok kabaca bahsetmek gerekirse üzerinde çip bulunan Type-C kablolar ile güç iletimi sağlıklı olmuyor, Güç sağlayan adaptör Pi 4’ü bir ses cihazı olarak algılıyor ve fazla güç vermeyi reddediyor. Bu sorunu tabiri yerindeyse “dandik” bir Type C kablo kullanarak çözebiliyorsunuz. Type-C problemi ile ilgili oldukça detaylı yazıya bu linkten ulaşabilirsiniz.

Raspberry Pi 3 Modelleri İle Kıyaslama

Geçtiğimiz yıl tanıtılan Raspberry Pi 3 Model B+ ile Raspberry Pi 4 Model B’yi karşılaştırdığımızda aralarında çok önemli farklılıklar olduğunu görüyoruz. Bunlardan en önemlileri tahmin edebileceğiniz üzere işlemci ve RAM miktarı. Yeni Pi 4, Broadcom 2711 SoC ile Pi 3 e oranla yaklaşık 3 kat bir performans artışı ve 12 ve 4GB olmak üzere üç farklı RAM seçeneği ile oldukça performanslı bir bilgisayar olduğunu kanıtlıyor. Bir diğer önemli yenilik ise 4K destekli iki adet HDMI portu. Bu sayede artık görsel projeleriniz için çok daha fazla seçeneğiniz var

Pi 3 vs. Pi 4

Aşağıdaki tabloda Pi 3 ve Pi 4 modelleri arasındaki temel farklılıkları detaylı olarak bulabilirsiniz:

Raspberry Pi 3 B Raspberry Pi 3 B+ Raspberry Pi 4 B
İşlemciBroadcom BCM2837A1(B0) Quad-core Cortex-A53 64-bit SoC@ 1.2GHz Broadcom BCM2837B0, Cortex-A53 (ARMv8) 64-bit SoC @ 1.4GHz Broadcom 2711
Quad-core Cortex A72
64-bit SoC @ 1.5GHz
RAM1GB LPDDR2 SDRAM 1GB LPDDR2 SDRAM 1-2-4 GB LPDDR4 SDRAM
Ağ & Bağlantı2.4GHz IEEE 802.11.b/g/n/ac Wireless LAN
Bluetooth 4.1, BLE
4 x USB 2.0 Portu
2.4GHz/5.0GHz IEEE 802.11.b/g/n/ac Wireless LAN
Bluetooth 4.2, BLE
4 x USB 2.0 Portu
USB 2.0 Üzerinden Gigabit Ethernet (300Mbps)
2.4GHz/5.0GHz IEEE 802.11.b/g/n/ac Wireless LAN
Bluetooth 5.0, BLE
2x USB 2.0 + 2x USB 3.0 Portu
Gigabit Ethernet
Video & Ses1 x tam boyutlu HDMI
1 X MIPI DSI ekran portu
1 X MIPI CSI kamera portu
4 kutuplu 3.5mm ses + kompozit video portu
1 x tam boyutlu HDMI
1 X MIPI DSI ekran portu
1 X MIPI CSI kamera portu
4 kutuplu 3.5mm ses + kompozit video portu
2 x Micro HDMI, 4K
1 X MIPI DSI Ekran Portu
1 X MIPI CSI Kamera Portu
4 Kutuplu 3.5mm Ses + Kompozit Video Portu
MultimedyaH.264, MPEG-4 Decode (1080p30)
H.264 Encode (1080p30)
OpenGL ES 1.1, 2.0
H.264, MPEG-4 Decode (1080p30)
H.264 Encode (1080p30)
OpenGL ES 1.1, 2.0
H.265 Decode (4kp60)
H.264 Decode (1080p60)
H.264 Encode (1080p30)
OpenGL ES 1.1, 2.0, 3.0
Güç BeslemeMikro USB – 5V /2.5A DC Mikro USB – 5V /2.5A DC
CPoE
USB Type-C 5V/3A DC, PoE

Güncellenen güç girişi, HDMI ve USB portları sebebiyle kasa tasarımları değiştiği için eğer bir kutu ile kullanacaksanız Pi 4 e uyumlu güncel bir kutu almanız gerekiyor.

Raspberry Pi 4 Fiyatı

Raspberry Pi Foundation sabit fiyat politikası geleneğini bu modelde de bozmamış. Başlangıç modeli olan 1 GB’lık versiyonu 35$ dan satın alabilmeniz mümkün (eğer yurt dışında yaşıyorsanız tabi ki 🙂 ). Farklı RAM seçeneklerine göre fiyatlandırmayı aşağıdaki tabloda bulabilirsiniz:

RAM MiktarıFiyat
1 GB35$
2 GB45$
4 GB55$

Türkiye fiyatları tahmin edebileceğiniz gibi biraz daha yüksek, henüz 1GB’lık model satışa sunulmadı ama 2GB’lık versiyonu 350-400 TL, 4GB’lık versiyonu ise 450-500 TL aralığında bulabilirsiniz.

Kendi sitesinde yazan bilgiye göre Raspberry Pi 4 en az Ocak 2026’ya kadar üretimde kalacak. Dolayısı ile diğer Raspberry Pi’ler gibi bu da uzun soluklu bir bilgisayar olacağa benziyor.

Raspberry Pi 4 ile İlgili (Şimdilik) Her Şey

Raspberry Pi 4 ile İlgili (Şimdilik) Her Şey

Not: Raspberry Pi 4 ile ilgili yeni yazıma bu linkten ulaşabilirsiniz.

Raspberry Pi ilk piyasaya sürüldüğünde, yaratıcıları toplamda 1.000 adet satmayı umuyordu. Günümüz itibariyle 20 milyondan fazla satışla piyasaya sunulan en popüler ve düşük maliyetli bilgisayarlardan biri haline geldi. 35 dolarlık bu bilgisayar piyasaya çıktığından beri, çeşitli form faktörleri ve yetenekleriyle sunuldu. Bu yazıda Raspberry Pi Vakfı’nın kurucusu Eben Upton‘ın, planlama aşamasında olan yeni tek kartta bilgisayarı (Single Board Computer, SBC) Raspberry Pi 4’ün hakkında açıklamalarını ve yorumlarımı paylaşacağım.

Geçmişten Günümüze Raspberry Pi Nesilleri

Yeni Donanım

Güncel Raspberry Pi 1GB RAM, 1.4 GHz dört çekirdekli ARM Cortex-A53 CPU ve bir USB 2.0 veriyolu ile sınırlı. Pi fanlarının çoğunun (ve benim de) 2 veya 4GB RAM ve USB 3.1 Gen 1 üzerinden çalışan çevre birimlerini ekleyebilmek istediklerini söyleyebiliriz. Ağ bağlantısı açısından ise, şimdiye kadarki Pi modelleri 802.11ac ve Bluetooth 4.2 desteği sunuyor. Kablosuz kısımda oldukça iyi olan Raspberry Pi, ancak Ethernet arayüzünde USB 2 veriyolu kısıtlamaları nedeniyle Gigabit olmasına rağmen maksimum 300 Mbps hız sunabiliyor.

Raspberry Pi 4’ün performansı selefine göre oldukça artacak gibi gözüküyor. Gelecek nesille ilgili büyük değişikliklerden biri 40nm üretimden uzaklaşmak. Upton’a göre 28nm, 40nm’nin üzerinde önemli performans iyileştirmeleri sunan, hali hazırda yerleşmiş, düşük maliyetli en muhtemel çözüm gibi görünüyor.

Rasim Muratovic‘e göre ise Raspberry Pi 4, BCM4908 işlemci ile gelecek. Bu da Raspberry Pi 3’teki 1.2GHz işlem gücünün 4 te 1.8GHz’e yükseleceği anlamına geliyor. Muratovic ayrıca RAM’in 2GB olacağını ve hem daha iyi güç yönetimi hem de daha hızlı aktarım hızları için USB 3.0 portlarının olacağını düşünüyor.

Boyutlar

Raspberry Pi ile ilgili güzel şeylerden biri de tüm modelleri proje kutularına ve diğer muhafazalara sığabilmesi için oldukça kompakt boyutlarda olması. Daha performanslı ve güçlü olmasına rağmen, Pi 4 fiziksel olarak bugünkü 3B’den daha büyük olmayacak gibi. Upton bu konuda “Raspberry Pi’nin orijinal form faktörü bir kredi kartıdır. Bizim referans aldığımız büyüklük bir kredi kartının büyüklüğüdür. Boyutları arttırmak istemiyoruz, çünkü aklımızda sığdırmak istediğimiz başka bir arayüz yok.” diyor.

USB Type C Olacak Mı?

Günümüzde çoğu yeni telefon, birçok dizüstü bilgisayar ve tablet şarj için USB-C kullanıyor, çünkü bu standart USB mikro B konnektöründen (2.5A) çok daha fazla elektrik akımı (3A) ve veri taşıyabiliyor. Upton ise güç için USB-C kullanmayı düşünebileceklerini, ancak USB-C’nin dayanıklılığını beğenmediğini ve diğer kullanımlar (data, video) için gerekli görmediğini söylüyor. Açıkcası USB-C ye sahip bir akıllı telefonum olmasına rağmen ben de bu konnektörü pek sevemedim.

Raspberry Pi 4 Ne Zaman Çıkacak?

Raspberry Pi 1 üç yıl boyunca piyasada kalmıştı. Sonra bir yıl satışta tutulan Raspberry Pi 2 çıktı. Şubat 2016’da çıkan Raspberry Pi 3 de 3 yıldan fazla piyasada kalacak gibi gözüküyor. Upton’a göre Raspberry Pi’yi 2019’da maalesef göremeyeceğiz, Pi 4 muhtemelen 2020 başlarında piyasada olacak.

Yerli Tek Kartta Bilgisayar Poyraz İncelemesi (Edit: Gerçekten Yerli Mi?)

Yerli Tek Kartta Bilgisayar Poyraz İncelemesi (Edit: Gerçekten Yerli Mi?)

Not: Bu yazımı birtakım sebeplerden dolayı güncelleme ihtiyacı duydum, eklenmiş cümleleri kırmızı renkle işaretlenmiş olarak bulabilirsiniz.

Merhaba bu yazımda tek kartta bilgisayar (Single Board Computer, SBC) meraklıları için Türkiye’de geliştirilmiş bir SBC olan Poyraz’ı tanıtacağım.

2012 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi’nde kurulan ve Manisa’da faaliyetlerini devam ettiren, IoT, gömülü sistemler konularında ürünler ve çözümler geliştiren Bilims ekibi 2016 yılında ülkemizin ilk tek kartta bilgisayar ürününü olan Poyraz’ı geliştirerek lansmanını yaptı. ARM tabanlı olarak geliştirilen bu minik bilgisayar ile endüstriyel projelerden eğitim, sağlık gibi alanlara kadar çok geniş bir yelpazede ürün geliştirmesi yapılabilir (benzer bir bilgisayar olan Raspberry Pi ile ilgili neler yapılabileceğini anlattığım yazıma buradan ulaşabilirsiniz). Ticari olarak geliştirilen ilk SBCsi olan Poyraz’ın ismi ise, şirketin kurucusu olan Onur Keskin’in oğlunun isminden geliyor.

Özellikler

Poyraz, ARM tabanlı işlemcisi sayesinde Android ve Linux tabanlı işletim sistemleri (Debian, Ubuntu vb.) çalışabiliyor. Resmi olarak da yine Debian tabanlı olan PardusARM ile çalışıyor.

Orange Pi ve Banana Pi larda olduğu gibi 8GB dahili hafıza ile işletim sistemini üzerine kurup SD kart ile de ek depolama imkanınız bulunuyor. 10*6 cmlik boyutu ile Raspberry Pi’den azıcık daha büyük. Poyraz’ın normal ve kompakt olmak üzere şimdilik iki versiyonu bulunuyor. Versiyon 1’in özellikleri ise şöyle:

  • Samsung Exynos 1.5 GHz 4 Çekirdekli ARM Tabanlı İşlemci
  • 1GB DDR 3 RAM
  • 8GB NAND Depolama Alanı
  • 1080p30fps HDMI Görüntü Çıkışı
  • 10/100 Ethernet Portu
  • 2 Adet USB Host, 1 Adet OTG Girişi
  • 3.5 mm Harici Ses Çıkışı
  • LVDS (Low-voltage Differential Signaling) Portu
  • 52 pin GPIO (General Purpose Input/Output) Portu
  • MIPI CSI-2 Kamera Arayüzü
  • IR (Infrared) Portu
  • 64GB Destekli Micro SD kart yuvası
  • 5V, 1A Güç Tüketimi
  • Li-Po Şarj Modülü ile Pil Desteği
Poyraz V1

Versiyon 2’de ise Ethernet mevcut değil ve 1 adet USB portu var, ek olarak da dahili Wi-Fi ve Bluetooth mevcut. 

Poyraz V2

Hemen “ee bunda Samsung işlemci var, nesi yerli ki?” diyenler olabilir. Ülkemizde henüz işlemci üretilemiyor evet, ama bu da bir başlangıçtır, her şeyi %100 yerli yapmanın yanında mevcut bileşenleri alıp kendi katma değerinizi ekleyip ürün haline getirmek de bir başarıdır, değil mi? Evet, ama katma değerinizi koyarsanız. Maalesef biraz daha araştırma yapığımda bu SBC’lerin Çin menşeili FriendlyARM firmasının sırasıyla NanoPC-T1 ve NanoPi 2 olduklarını görüyoruz.

Kullanım Alanları

Poyraz, piyasadaki diğer SBC’ler ile aslında aynı kullanım alanlarına sahip, günümüzde de kamu kurumlarında, okullar ve hastanelerde birtakım pilot çalışmalar var. Seri üretim mali konular sebebiyle başlamadığından henüz yaygınlaşmış değil.(mi acaba?)

Son Söz

Poyraz, kendi dahili depolama alanı ve batarya ile çalışabilme özellikleriyle piyasada bulabileceğiniz SBC’lerden sıyrılıyor. Genelde şimdiye kadar basında “Yılda 3TL Elektrik Harcayan Bilgisayar” olarak lanse edilmiş, bence bu şekilde bir çıkış yerine fark yaratan özellikleri ve seri üretime geçilip rekabetçi fiyatıyla fark yaratabilir. Yabancıların güzel bir lafı var, “Imitation is not innovation” diye, maalesef üzerine pek bir şey koymadan çıkarılan ve farklı lanse edilen bu ürünler ülkecek aşağılık komplekslerimizi arttırıp yalın ürünler çıkarabilme hevesimizi ortadan kaldırıyor. Kısaca yapmayın etmeyin kardeşim.

Raspberry Pi 3 A+ İncelemesi

Raspberry Pi 3 A+ İncelemesi



Merhaba, eğer siz de benim gibi bir Raspberry Pi ve bu zihniyetin hayranı iseniz, yeni duyurulan modeli incelediğim bu yazıyı okumanızı öneririm. Daha önce paylaştığım Raspberry Pi ile neler yapılabileceği hakkındaki yazımı da bu linkten okuyabilirsiniz.

Raspberry Pi Model 3 A+

Raspberry Pi’nin yeni modeli Raspberry Pi 3 A+ 15 Kasım tarihinde (dün) duyuruldu. Bu yıl içerisinde duyurulan ikinci model olan Raspberry Pi 3 A+, Mart ayında satışa çıkarılan Raspberry Pi 3 B+ ile aynı işlemciye sahip fakat RAM miktarı ve USB sayısı düşürülmüş ve artık Ethernet arayüzü bulunmuyor. Raspberry Pi vakfı 2018 Mart ayında, 3+ platformun “klasik” Raspberry Pi’nin son iterasyonu olduğunu açıklamıştı. Dolayısı ile zaman içerisinde Raspberry Pi serisini farklı formlarda da göreceğimiz kesin.

A Serisi

Uzun süredir Raspberry Pi serisini takip edenler hatırlayacaktır, 2014’te çıkan Raspberry Pi 1 Model B+’ın ardından bir de Model A+ çıkmıştı. RAM’i B+’a göre 256MB daha azdı ve USB ve Ethernet’in olmadığı bu model daha düşük fiyattan (20$) satılmıştı.

Raspberry Pi 1 modelinde satışa çıkan A modelini Raspberry Pi 2 modelinde görememiştik. Raspberry Pi 3 modelinde ise kablosuz bağlantı ve Bluetooth özelliklerinin gelmesi ile A modelinin de çalışmalarını yapan Raspberry Pi Vakfı, Raspberry Pi 3 B+ modelinde olduğu gibi Kablosuz bağlantı ve Bluetooth özelliklerini de bu modele eklemiş oldu.

Raspberry Pi Model 3 A+ Özellikleri: 

  • İşlemci: Broadcom BCM2837B0, Quad Core Cortex-A53 (ARMv8) 64-bit SoC @ 1.4GHz
  • RAM: 512 Mb LPDDR2 SDRAM
  • Wireless LAN: Çift bant 2.4 + 5 GHz 802.11.b/g/n/ac
  • Bluetooth: BLE 4.2
  • GPIO: 40 pinli header, güç giriş pinlerli
  • Hafiza: İşletim sistemi ve depolama için Micro SD kart girişi 
  • Video: HDMI, DSI ekran portu + CSI kamera portu
  • Ses: 4 kutuplu 3.5mm ses + kompozit video portu
  • USB: 1 adet USB 2.0 + MikroUSB 5V/2,5A güç girişi
  • Multimedya: H.264, MPEG-4 1080p@30, OpenGL 2.0
  • Geliştirilmiş USB boot özelliği
  • Geliştirilmiş termal yönetim
Raspberry Pi 3 A+, Raspberry Pi 3 ‘ün yeni, daha küçük ve daha hafif bir sürümü olarak düşünebilirsiniz. 25$ lık fiyatıyla Raspberry Pi 3 A+ modeli de 1 deki gibi ucuz ürün olma özelliğini sürdürüyor. Bu sebeple üzerindeki bağlantı noktaları Raspberry Pi 3 B+’a göre daha az, bununla beraber RAM kapasitesi de Raspberry Pi 3 B+’a göre daha düşük. 

Raspberry Pi 3 B+ vs. Pi 3 A+
Raspberry Pi aksesuarları ile uyumlu kalmasını sağlamak amacıyla Raspberry Pi 3 Model A+, Raspberry Pi 1 Model A+ ile aynı mekanik tasarıma sahip olacak şekilde üretilmiş. Modeller arasındaki farkları daha detaylı incelemek isteyenler için aşağıda bir tablo oluşturdum:

Raspberry Pi 3 A+, B+ ve Pi Zero W Karşılaştırma Tablosu
Raspberry Pi 3 Model A +’ın en az 2023 yılına kadar üretimde kalacağı söyleniyor, bu da en az 5 yıllık komünite desteği demek.

Son Söz

Pi 3 A+ geekler ve nerdler için pek bir şey ifade etmese de 20$ lık fiyatı ile kodlamayı ve programlamayı öğrenmek için satın alabileceğiniz en uygun fiyatlı bilgisayar olarak piyasada yerini alıyor, bu yüzden anlamlı bence. Toplama bir PC kasası parasına bir okulun bilgisayar laboratuvarını dolduracak kadar bu cihazdan alınıp ekonomik sınıf fark etmeksizin bütün çocukların bu tür imkanlara erişebilmesi mümkün kılınabilir.